Հայկական լեռնաշխարհի դիրքը և բնական սահմանները,լեռները և դաշտերը ( էջ 12-13)

Ներդիր 1. Խայծ —

«Լեռների, դաշտերի և քարտեզի գաղտնիքները»

«Սիրելի՛ աշակերտ, եկեք միասին բացենք Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական դիրքը։ Նայեք քարտեզին տեսնում ես, թե ինչպես են լեռնաշղթաները կտրատում երկիրը և ինչպես են դաշտերը դառնում կյանքի ու քաղաքակրթության կենտրոններ։ Եկեք միասին ուսումնասիրենք դրանք։»

Տեսական հենք (էջ 12-13).

1. Դիրքը և բնական սահմանները. Հայկական լեռնաշխարհը (Հայք, Հայաստան) բարձրադիր զանգված է հարավ-արևմտյան Ասիայի հյուսիսում: Սահմաններն են՝ Իրանական և Փոքրասիական բարձրավանդակներ, Միջագետք, Սև ծով, Պոնտական լեռներ, Փոքր Կովկաս, Հայկական Տավրոս, Ուրմիա (Կապուտան) լիճ, Կուր գետ:

2. Հրաբխային լեռներ. Մասիս (Արարատ, 5165 մ), Արագած (4096 մ), Սիփան, Թոնդրակ, Նեմրութ:

3. Բաժանարար լեռնաշղթաներ.

4. Հայկական պար: Սկիզբ է առնում Մասիսից, ձգվում դեպի Եփրատ՝ երկիրը բաժանելով հյուսիսային և հարավային հատվածների:

5. Վասպուրականի լեռնաշղթա: Սկիզբ է առնում Թոնդրակից՝ երկիրը բաժանելով արևելյան և արևմտյան հատվածների:

6. Բարձրադիր դաշտեր. Մուշի, Կարինի, Արարատյան:

7. Արարատյան դաշտի նշանակությունը. Գտնվում է Արաքսի միջին հոսանքում, հարուստ է հանքային և արտեզյան ջրերով: Այստեղ են գտնվել պատմական մայրաքաղաքները (Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Վաղարշապատ, Դվին) և ՀՀ մայրաքաղաք Երևանը: Անցել է համաշխարհային առևտրային մայրուղին:

Ներդիր 2. Հայկական համատեքստ -

«Ինչո՞ւ են հայոց մայրաքաղաքներից շատերը «ծնվել » Արարատյան դաշտում»

«Սիրելի՛ աշակերտ, պատահական չէ, որ հայոց պատմության մայրաքաղաքներից շատերը՝ Արմավիրը, Երվանդաշատը, Արտաշատը, Վաղարշապատը, Դվինը և այսօրվա Երևանը, հիմնադրվել են հենց Արարատյան դաշտում։ Ջրի առկայությունը (Արաքս գետ, արտեզյան ջրեր), բարեբեր հողը և առևտրային ճանապարհների խաչմերուկ լինելը դաշտը դարձրել են երկրի սիրտը։»

Կիրառական բացատրություն

Վերլուծել աշխարհագրական գործոնների՝ ջրային ռեսուրսների, բերրի հողերի և առևտրային ճանապարհների ազդեցությունը բնակավայրերի, քաղաքների ձևավորման ու զարգացման, ինչպես նաև պետական իշխանության կենտրոնացման գործընթացների վրա։ Այս մոտեցումը սովորողներին հնարավորություն է տալիս բացահայտել բնաշխարհագրական պայմանների և հասարակական-քաղաքական զարգացումների փոխկապակցվածությունը, հասկանալ քաղաքների՝ որպես տնտեսական, վարչական և մշակութային կենտրոնների ձևավորման նախադրյալները և զարգացնել պատմական երևույթները պատճառահետևանքային կապերի միջոցով վերլուծելու կարողությունը։

Ներդիր 3. Միջազգային համատեքստ —

«Խմբային աշխատանք՝ Պատմաաշխարհագրական փորձագետներ»

Սիրելի՛ աշակերտներ, պատմաբանները ոչ միայն ուսումնասիրում են հին ձեռագրերն ու պատմական աղբյուրները, այլև կարդում են քարտեզները՝ դրանց միջոցով բացահայտելով անցյալի կարևոր գաղտնիքները։ Այս խմբային աշխատանքի ընթացքում դուք կուսումնասիրեք Հայկական լեռնաշխարհի ռելիեֆը և կվերլուծեք, թե ինչպես են լեռները, հովիտները, գետերը, լճերն ու բնական այլ պայմաններ ազդել բնակչության զբաղմունքի, տնտեսության զարգացման, բնակավայրերի ձևավորման և քաղաքական իշխանության կենտրոնացման վրա։ Փորձեք ոչ միայն գտնել փաստերը, այլև բացահայտել դրանց միջև եղած պատճառահետևանքային կապերը։

Խմբային աշխատանքի կազմակերպման կանոններ և քայլեր (Տևողությունը՝ 8 րոպե).

Խմբային աշխատանքի կազմակերպում — 8 րոպե

Աշակերտների դերերը 5 հոգանոց խմբերում

• Ժամապահ – հետևում է աշխատանքի փուլերի ժամանակին և հիշեցնում խմբին մնացած ժամանակի մասին։

• Խմբագիր – աշխատանքային թերթիկում գրանցում է խմբի կողմից բացահայտված փաստերը, վերլուծությունները և եզրակացությունը։

• Քարտեզագիր-վերլուծաբան – քարտեզի վրա գտնում է ուսումնասիրվող աշխարհագրական օբյեկտները և կապում դրանք տեքստում ներկայացված պատմական փաստերի հետ։

• Ներկայացնող – խմբի անունից հակիրճ ներկայացնում է աշխատանքի արդյունքը և հիմնական եզրակացությունը։

Քայլ առ քայլ հրահանգաշար

Քայլ 1 — Դերերի բաշխում (1 րոպե)

Խմբի անդամները ստանձնում են իրենց դերերը և ծանոթանում առաջադրանքին։

Քայլ 2 — Աշխատանք տեքստի և քարտեզի հետ (4 րոպե)

Խումբ 1․ Բնական սահմաններ

• Բացահայտել և քարտեզի վրա նշել Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական բնական սահմանները։

• Բացատրել դրանց պաշտպանական նշանակությունը։

• Ձևակերպել՝ Ինչպե՞ս կարող էին բնական սահմաններն ազդել երկրի անվտանգության և քաղաքական ինքնուրույնության վրա։

Խումբ 2․ Լեռներ և լեռնաշղթաներ

• Քարտեզի վրա գտնել հիմնական հրաբխային լեռները։

• Ուսումնասիրել Հայկական պարի և Վասպուրականի լեռնաշղթաների դիրքը։

• Բացատրել դրանց՝ որպես բնական բաժանարարների և հաղորդակցության ուղիների վրա ազդող գործոնների դերը։

Խումբ 3․ Դաշտեր և տնտեսական զարգացում

• Համեմատել Մուշի, Կարինի և Արարատյան դաշտերի բնական պայմանները։

• Որոշել դրանց տնտեսական նշանակությունը՝ գյուղատնտեսության, բնակեցման և առևտրի տեսանկյունից։

• Ձևակերպել՝ Ինչպե՞ս էին բերրի դաշտերը նպաստում բնակավայրերի և քաղաքների զարգացմանը։

Խումբ 4․ Արարատյան դաշտ և մայրաքաղաքներ

• Վերլուծել Արարատյան դաշտի աշխարհագրական դիրքը։

• Բացահայտել դրա ազդեցությունը առևտրի, բնակեցման և քաղաքական կենտրոնացման վրա։

• Կապ հաստատել Արարատյան դաշտում մայրաքաղաքների ձևավորման հետ։

• Ձևակերպել՝ Ինչո՞ւ էր այս տարածքը նպաստավոր քաղաքական կենտրոնների ձևավորման համար։

Քայլ 3 — Խմբում եզրակացության ձևակերպում (2 րոպե)

Յուրաքանչյուր խումբ լրացնում է հետևյալ տրամաբանական շղթան.

Աշխարհագրական գործոն → ազդեցություն տնտեսության/բնակեցման վրա → քաղաքական հետևանք

Օրինակ՝
Բերրի հողեր → զարգացած գյուղատնտեսություն և խիտ բնակեցում → տնտեսական և քաղաքական կենտրոնի ձևավորում։

Քայլ 4 — Արդյունքների ներկայացում (1 րոպե)

Յուրաքանչյուր խմբի ներկայացուցիչ 30 վայրկյանում ներկայացնում է խմբի հիմնական բացահայտումն ու եզրակացությունը։

Ներդիր 1. Խայծ «Լեռների երկսայր սուրը»

«Սիրելի՛ աշակերտներ, պատկերացրեք՝ այն նույն լեռները, որոնք մի կողմից բնական պաշտպանություն էին ստեղծում արտաքին թշնամիներից, մյուս կողմից՝ դժվարացնում էին երկրի տարբեր հատվածների միջև հաղորդակցությունը։ Ինչո՞ւ էր տեղաշարժը բարդ, և ի՞նչ ազդեցություն կարող էր դա ունենալ հայոց պետականության ձևավորման ու զարգացման վրա»։

Խորացված վերլուծություն.

Ուսուցիչը ցույց է տալիս , որ Հայկական լեռնաշխարհի մասնատված ռելիեֆը նպաստել է տարբեր տարածաշրջանների և իշխանական կենտրոնների հարաբերական ինքնուրույնությանը, ինչը որոշ պատմական փուլերում բարդացրել է միասնական, կենտրոնացված իշխանության ամրապնդումը։

Քննարկման հարց․

«Կարո՞ղ ենք ասել, որ լեռները միաժամանակ և՛ պաշտպան էին, և՛ խոչընդոտ։ Հիմնավորե՛ք ձեր պատասխանը»։

Ներդիր 2. Հայկական համատեքստ — «Ինչո՞ւ էին ճանապարհները դժվարամատչելի»

«Սիրելի՛ աշակերտներ, նույնիսկ այսօր լեռնային ճանապարհներով երթևեկելիս հանդիպում ենք ոլորանների, լեռնանցքների և դժվարանցանելի հատվածների։ Իսկ պատկերացրե՛ք՝ որքան ավելի բարդ էր տեղաշարժը հնում, երբ չկային ժամանակակից տրանսպորտը, կամուրջները և թունելները։ Լեռնաշղթաները և խոր կիրճերը բնական պատնեշներ էին, որոնք ազդում էին մարդկանց, ապրանքների և տեղեկությունների տեղաշարժի վրա»։

Հայաստանյան գիտական կապ:

Սովորողները քննարկում են, թե ինչպես է տեղանքի դժվարամատչելիությունը ազդել՝

• բնակավայրերի միմյանց հետ կապերի վրա,

• առևտրային ճանապարհների ընտրության վրա,

• ռազմական տեղաշարժերի և պաշտպանության կազմակերպման վրա,

• իշխանության կենտրոնացման և կառավարման արդյունավետության վրա։

Ուղղորդող հարց․

«Եթե մի տարածք դժվար է հասանելի հարևան տարածքներից, ինչպե՞ս կարող է դա ազդել նրա տնտեսական և քաղաքական զարգացման վրա»։

Այստեղ սովորողները կառուցում են պատճառահետևանքային շղթա՝

Ռելիեֆ → հաղորդակցության դժվարություն → տնտեսական և քաղաքական կապերի սահմանափակում → տեղական կենտրոնների ինքնուրույնության աճ։

Ներդիր 3. Միջազգային համատեքստ-

«Եթե փակվեին առևտրային ճանապարհը, ի՞նչ կփոխվեր պատմության մեջ»

«Սիրելի՛ աշակերտներ, պատկերացրեք՝ դուք ապրում եք հազարավոր տարիներ առաջ և ունեք արժեքավոր ապրանք՝ մետաքս, համեմունքներ, մետաղ կամ թանկարժեք քարեր։ Բայց այդ ապրանքը վաճառելու համար պետք է հասնեք մեկ այլ երկրի։ Չկան ինքնաթիռներ, բեռնատարներ կամ ժամանակակից մայրուղիներ։ Մնում է միայն ճանապարհը։

Հիմա պատկերացրեք, որ այդ ճանապարհը անցնում է ձեր երկրի տարածքով։ Ի՞նչ եք կարծում՝ արդյո՞ք այդ դեպքում ձեր երկիրը պարզապես «ճանապարհի մի հատված» է, թե՞ այն կարող է դառնալ տարածաշրջանային կարևոր կենտրոն։

Իսկ հիմա մտածենք Հայաստանի մասին․ ի՞նչ կլիներ, եթե Հայաստանի տարածքով անցնող առևտրային ճանապարհները չլինեին»։

Միջազգային գիտական հորիզոններ:

Ժամանակակից աշխարհագրության և պատմական քարտեզագրության միջոցով հին առևտրային ճանապարհների ուսումնասիրություն։ Տարածական տվյալների, քարտեզների և պատմական աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե ինչպես են աշխարհագրական դիրքը, լեռնանցքները, գետահովիտներն ու բնական ճանապարհները նպաստել տարբեր տարածաշրջանների միջև առևտրատնտեսական և մշակութային կապերի ձևավորմանը։ Հայկական լեռնաշխարհի՝ որպես քաղաքակրթություններ կապող տարածքի ուսումնասիրությունը սովորողներին հնարավորություն է տալիս դասի բովանդակությունը կապել Մետաքսի ճանապարհի և համաշխարհային առևտրական ցանցերի պատմության հետ՝ ընդլայնելով նրանց աշխարհայացքը և զարգացնելով պատմաաշխարհագրական մտածողությունը։