Կենդանի օրգանիզմներին բնորոշ հատկանիշները ( էջ 6-9)

Ներդիր 1. Խայծ — «Կյանքի 8 հիմնասյուները»

«Սիրելի՛ աշակերտ, եկեք միասին բացենք այն 8 գաղտնիքները, որոնք կազմում են կյանքի հիմքը։ Սահիկում պատկերված նկարներն ու սխեմաները քեզ կօգնեն պատկերացնել, թե ինչպես են կենդանի օրգանիզմները շնչում, սնվում, զարգանում և շարժվում։ Արի միասին ուսումնասիրենք դրանք, որպեսզի կարողանաս հեշտությամբ ճանաչել կենդանի նյութի ցանկացած դրսևորում։»

Տեսական հենք (էջ 7-8).

1. Բջջային կառուցվածք: Բոլոր կենդանի օրգանիզմները կազմված են բջիջներից (բացառությամբ վիրուսների): Բջիջը կյանքի բոլոր հատկանիշներով օժտված փոքրագույն միավորն է:

2. Քիմիական կազմի միասնություն: Օրգանիզմները կազմված են նույնատիպ օրգանական նյութերից (սպիտակուցներ, ածխաջրեր, լիպիդներ, նուկլեինաթթուներ):

3. Սննդառություն: Օրգանիզմներին անհրաժեշտ են սննդանյութեր և էներգիա: Բույսերը ստանում են ավտոտրոֆ եղանակով՝ ֆոտոսինթեզով, իսկ կենդանիները՝ հետերոտրոֆ (պատրաստի նյութերով):

4. Շնչառություն: Բույսերը և կենդանիները սննդից էներգիա ստանալու համար միջավայրից կլանում են թթվածին և անջատում ածխաթթու գազ:

5. Արտաթորություն: Կենսագործունեության ընթացքում առաջացած ոչ պիտանի և վնասակար նյութերի հեռացումը օրգանիզմից (օրինակ՝ CO2):

6. Աճ և զարգացում: Օրգանիզմների չափերի մեծացումը (աճ) և կյանքի ընթացքում որակական փոփոխությունները (զարգացում)։

7. Գրգռականություն: Օրգանիզմների՝ արտաքին և ներքին միջավայրի ազդակներին (լույս, ձայն, ջերմություն) պատասխանելու ունակություն։

8. Բազմացում և շարժում: Իրենց նման սերունդների վերարտադրում (բազմացում) և ակտիվ կամ պասիվ տեղաշարժ (շարժում):

Ներդիր 2. Հայկական համատեքստ — «Ի՞նչ են պատմում Սևանի կանաչ ջրիմուռները»

«Սիրելի՛ աշակերտ, դու անշուշտ լսել ես Սևանա լճի «ծաղկման» մասին, երբ ջուրը ստանում է վառ կանաչ գույն։ Դա տեղի է ունենում միաբջիջ կապտականաչ ջրիմուռների արագ բազմացման պատճառով։ Այս երևույթը ցույց է տալիս, թե ինչպես են միջավայրի պայմանները (տաք ջուր, սննդանյութերի առատություն) ակտիվացնում կենդանի օրգանիզմների կենսական հատկանիշները՝ սննդառությունը, աճն ու բազմացումը։ Արի տեսնենք, թե ինչպես է լճի էկոլոգիան կապված այս հատկանիշների հետ։»

Կիրառական բացատրություն:

Սևանա լճի էկոլոգիական խնդիրների համատեքստում ցույց տալ կենսական գործընթացների կապը շրջակա միջավայրի հետ (պատճառ և հետևանք)։ Ջերմաստիճանի բարձրացումն ու օրգանական աղտոտումը խթանում են ջրիմուռների աճն ու բազմացումը, ինչը հանգեցնում է լճի թթվածնաքաղցի (քանի որ շնչառության և նեխման ընթացքում սպառվում է ջրում լուծված թթվածինը)։ Սա ցույց է տալիս կենսաբանության գործնական կարևորությունը Հայաստանի համար։

Ներդիր 3. Միջազգային համատեքստ — «Խմբային աշխատանք՝ Կյանքի փորձագետներ»

«Սիրելի՛ աշակերտ, կենսաբանությունը միայն անգիր անելու համար չէ, այն թիմային բացահայտումների մասին է։ Այս խմբային աշխատանքի ընթացքում դու և քո ընկերները կդառնաք գիտնականներ, ովքեր պետք է վերլուծեն տարբեր օբյեկտներ և ապացուցեն դրանց կենդանի կամ անկենդան լինելը։ Դերերի բաշխումը կօգնի ձեզ աշխատել արդյունավետ, իսկ քննարկումները կզարգացնեն ձեր գիտական փաստարկման հմտությունները։»

Խմբային աշխատանքի կազմակերպման կանոններ և քայլեր (Տևողությունը՝ 8 րոպե).

Աշակերտների դերերը 4 հոգանոց խմբերում.

- Ժամանակապահ: Հետևում է ժամանակին (8 րոպե) և ապահովում է, որ խմբի բոլոր անդամներն ակտիվ մասնակցեն:

- Գրառող (դիզայներ): Լրացնում է տրված աշխատանքային քարտը (աղյուսակը)։

- Հետազոտող (վերլուծաբան): Վերլուծում է տրված օբյեկտը 8 հատկանիշներով՝ դուրս բերելով ապացույցներ դասագրքից:

- Ներկայացնող (խոսնակ): Ներկայացնում է խմբի եզրահանգումը ամբողջ դասարանին։

Քայլ առ քայլ հրահանգաշար սովորողների համար.

Քայլ 1 [1 րոպե]:

Դերերի արագ բաշխում խմբում։

Քայլ 2 [4 րոպե]:

Տրված օբյեկտի (Խումբ 1՝ Չոր ցորենի սերմ, Խումբ 2՝ Ջրային սառույցի բյուրեղ, Խումբ 3՝ Վիրուս, Խումբ 4՝ Խոհանոցային չոր խմորիչներ) համեմատում 8 հատկանիշներով և աղյուսակի լրացում (առկա՞ է հատկանիշը, թե՞ ոչ):

Քայլ 3 [2 րոպե]:

Խմբային եզրակացության ձևակերպում. օբյեկտը կենդանի՞ է, անկենդա՞ն, թե՞ գտնվում է սահմանային վիճակում։

Քայլ 4 [1 րոպե]:

Խոսնակի ելույթը (30 վայրկյան յուրաքանչյուր խմբին) և ինքնագնահատում:

Ներդիր 1. Խայծ — «Բացառություններ, որոնք զարմացնում են»

«Սիրելի՛ աշակերտ, երբեմն բնությունը խախտում է մեր սովորական կանոնները։ Օրինակ, մենք գիտենք, որ կենդանի օրգանիզմները շարժվում են, իսկ անկենդան մարմինները՝ ոչ։ Բայց ի՞նչ կասես հրաբխային լավայի կամ գետի հոսանքի մասին, որոնք ակտիվորեն շարժվում են։ Կամ բույսերի մասին, որոնք թվացյալ անշարժ են։ Այս օրինակները քեզ ցույց կտան, որ կենդանի նյութը պետք է դիտարկել համալիր ձևով՝ համադրելով բոլոր 8 հատկանիշները միասին, այլ ոչ թե հիմնվելով միայն մեկ հատկանիշի վրա։»

Խորացված վերլուծություն.

Ցույց տալ, որ առանձին վերցրած ոչ մի հատկանիշ բավարար չէ կյանքը սահմանելու համար։ Անկենդան բնության մեջ նույնպես դիտվում են կյանքի առանձին «նմանակումներ» (բյուրեղների աճ, լավայի շարժում, կրակի կողմից թթվածնի սպառում)։ Կյանքը դրսևորվում է միայն այն ժամանակ, երբ առկա են բոլոր 8 հատկանիշները միասին՝ բջջային կառուցվածքի հենքի վրա։ Սա զարգացնում է համակարգային և վերլուծական մտածողություն։

Ներդիր 2. Հայկական համատեքստ — «Ինչպե՞ս են բույսերը արձագանքում Հայաստանի շոգ ամռանը»

«Սիրելի՛ աշակերտ, եթե ամռանը եղել ես Արարատյան դաշտում կամ մեր կիսաանապատային գոտիներում, ապա տեսած կլինես, թե ինչպես են շոգ կեսօրին բույսերի տերևները թոշնում և կախվում։ Սա բույսի գրգռականության և ինքնակարգավորման հիանալի օրինակ է։ Ջուրը խնայելու համար բույսերը փակում են իրենց տերևների վրա եղած փոքրիկ անցքերը՝ հերձանցքները, որպեսզի գոլորշիացումը նվազի։ Սա ցույց է տալիս, որ բույսերը պասիվ չեն, այլ ակտիվորեն արձագանքում են միջավայրի փոփոխություններին, որպեսզի գոյատևեն։»

Հայաստանյան գիտական կապ:

Հայրենի կլիմայական պայմաններին (չոր, շոգ ամառ) տեղական բույսերի հարմարվածության դիտարկում (Կ7-ՄО-ԿԳ․5, էջ 5)։ Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես է գրգռականությունը և ֆիզիոլոգիական կարգավորումն օգնում օրգանիզմներին գոյատևել ծայրահեղ պայմաններում։

Ներդիր 3. Միջազգային համատեքստ — «Աստղակենսաբանություն. Ինչպե՞ս գտնել կյանքը Մարսի վրա»

«Սիրելի՛ աշակերտ, երբ ՆԱՍԱ-ի կամ Եվրոպական տիեզերական գործակալության մարսագնացները վայրէջք են կատարում կարմիր մոլորակի վրա, նրանք փնտրում են կյանքի հետքեր։ Բայց ինչպե՞ս կարող են նրանք վստահ լինել, որ գտել են կենդանի օրգանիզմ, եթե այն նման չլինի երկրային ոչ մի կենդանուն կամ բույսին։ Գիտնականները ծրագրավորում են սարքերը՝ փնտրելու կյանքի հենց այն 8 հատկանիշները, որոնք մենք այսօր սովորեցինք, հատկապես՝ բջջային կազմությունը և քիմիական միասնությունը։ Այսպիսով, այսօր քո սովորած դասը տիեզերքի բացահայտման իսկական բանալին է։»

Միջազգային գիտական հորիզոններ:

Տիեզերակենսաբանության արդի խնդիրների ներկայացում։ Տիեզերական հետազոտությունների ժամանակ կիրառվող բիոսիգնատուրաների գաղափարի կապը կենդանի նյութի հատկանիշների հետ։ Սա ընդլայնում է աշակերտների աշխարհայացքը և կապում դպրոցական դասը համաշխարհային գիտական նվաճումների հետ։