Դաս 20. Մարդու կմախքը. Գանգի, իրանի և վերջույթների կմախք (էջ 70-75)
- Դասի նպատակներ
- Գիտելիք՝ Սովորողը կբնութագրի մարդու կմախքի հիմնական բաժինները (գանգ, իրան, վերին և ստորին վերջույթների գոտիներ և ազատ վերջույթներ), կտարբերակի գանգի ուղեղային և դիմային բաժինների ոսկրերը, ողնաշարի 5 բաժինները և դրանցում ողերի քանակը, կրծքավանդակի կազմությունը, ինչպես նաև վերջույթների գոտիների և ազատ վերջույթների անատոմիական կազմությունը և ուղղաձիգ քայլվածքի ու աշխատանքային գործունեության հետ կապված մարդու կմախքի առանձնահատկությունները: Հմտություն՝ Սովորողը կզարգացնի մարդու կմախքի անատոմիական մուլյաժի կամ գծապատկերների վրա կմախքի բաժիններն ու առանձին ոսկրերը ճանաչելու և անվանելու, ողնաշարի ֆիզիոլոգիական կորությունների նշանակությունը վերլուծելու, մարդու և մարդանման կապիկների կմախքների համեմատական մատրիցը կազմելու և ճիշտ կեցվածքի ձևավորման հմտությունները: Արժեքային համակարգ՝ Գիտակցել մարդու կմախքի բացառիկ ներդաշնակությունն ու արժեքը որպես էվոլյուցիոն բարձրագույն նվաճում, ձևավորել ֆիզիկական կուլտուրայի, ճիշտ կեցվածքի պահպանման և ծանրությունների գրագետ բարձրացման առողջարար սովորույթներ, ինչպես նաև հարգանք ու հոգատար վերաբերմունք հենաշարժիչ խնդիրներ ունեցող անձանց նկատմամբ:
- Միջառարկայական կապեր
- Ֆիզիկա՝ Կենսամեխանիկա, ծանրության կենտրոնի տեղաշարժ, հավասարակշռություն, լծակների տեսակները վերջույթներում, զսպանակային ամորտիզացիա (ողնաշարի S-աձև կորություններ և ոտնաթաթի թաղար): Պատմություն և Մարդաբանություն՝ Անթրոպոգենեզ, նախամարդուց դեպի բանական մարդ էվոլյուցիոն անցումը, ուղղաձիգ քայլվածքի և ձեռքի աշխատանքային գործիքի վերածման պատմական նշանակությունը:
- Խաչվող հասկացություններ
- Կառուցվածք և գործառույթ՝ Գանգատուփի անշարժ ոսկրերը հուսալի պաշտպանում են գլխուղեղը, կրծքավանդակը պաշտպանում է սիրտն ու թոքերը, իսկ վերջույթների երկար խողովակավոր ոսկրերն ապահովում են շարժման մեծ շառավիղ և լծակային հզորություն: Համակարգեր և մոդելներ՝ Մարդու կմախքը մեկ ամբողջական կենսամեխանիկական համակարգ է (մոտ 206 ոսկրեր), որտեղ առանցքային և հավելյալ կմախքների համաձայնեցված կառուցվածքն ապահովում է մարմնի տարածական կայունությունը:
- Ուսուցչի նշում
- **1.:** Ախտորոշել նախորդ դասի (Ոսկրերի աճը, տեսակները և միացումները) յուրացման մակարդակը արագ թեստային ստուգմամբ: **2.:** Խթանել սովորողների հետաքրքրությունը կոգնիտիվ առեղծվածի միջոցով՝ բացահայտելով մարդու ուղղաձիգ քայլվածքի և կապիկների կմախքի հիմնարար տարբերությունները: **3.:** Կազմակերպել խմբային հետազոտական աշխատանք 4 մասնագիտացված հետազոտական կենտրոններում՝ գանգի, իրանի, վերին և ստորին վերջույթների կմախքների ուսումնասիրությամբ: **4.:** Համակարգել և ամրապնդել գիտելիքները համեմատական մատրիցի, կարծրատիպի կոտրման, մտքի քարտեզի և տարբերակված առաջադրանքների միջոցով: **Առարկայական, պետական չափորոշիչներ և առաջնորդական վերջնարդյունք:** ՀՀ ԿԳՄՍՆ Առարկայական չափորոշիչ [Կ-ԱԴ-ՄՕ-ԿԳ.5]՝ Օրինակներ բերելով բացատրել, թե ինչպես է կմախքի և հոդերի համաձայնեցված գործունեությունը ապահովում մարմնի կեցվածքն ու շարժումը: ՀՀ ԿԳՄՍՆ Առարկայական չափորոշիչ [Կ-ԱԴ-ՄՕ-ԿԳ.1]՝ Փաստարկներ բերելով հիմնավորել այն միտքը, որ օրգանիզմի կառուցվածքային հիերարխիայի բոլոր մակարդակներում դիտարկվում է «կառուցվածքը համապատասխանում է գործառույթին» սկզբունքը: ՀՊՉ պաշտոնական վերջնարդյունք [Հ26]՝ Բացատրել բնական համակարգերի փոխկապակցվածությունը, մարդու օրգան-համակարգերի կառուցվածքային և գործառութային միասնությունը: ՀՊՉ պաշտոնական վերջնարդյունք [Հ27]՝ Իրականացնել գիտական հետազոտություններ, կատարել գործնական չափումներ, սխեմատիկ գծագրումներ և անատոմիական մոդելավորում: ՀՊՉ պաշտոնական վերջնարդյունք [Հ31]՝ Դրսևորել առողջ և անվտանգ ապրելակերպի, ճիշտ կեցվածքի ձևավորման, ողնաշարի ծռումների կանխարգելման գիտակցված վարքագիծ: ՀՊՉ պաշտոնական վերջնարդյունք [Հ15]՝ Դրսևորել տրամաբանական, քննադատական և ստեղծագործական մտածողություն, տարբերակել գիտական փաստերը առօրյա միֆերից: Առաջնորդական վերջնարդյունք՝ ՄԻԱՍԻՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏԵԼ (Collaborative Discovery)՝ Սովորողը դրսևորում է թիմային հետազոտության մեջ ակտիվ ներգրավվելու, անատոմիական բարդ տվյալները համատեղ վերլուծելու և սեփական փաստարկված գիտական եզրակացությունները վստահ ներկայացնելու առաջնորդական հմտություն:
Կիրառվող մեթոդը՝ «Օստեո-արխիտեկտոնիկ աուդիտ» (նախորդ դասի՝ Ոսկրերի աճը, տեսակները և միացումները թեմայի վերաբերյալ 5 փակ հարցերից բաղկացած արագ բլից-ստուգում՝ 1 ճիշտ թավատառով և 3 կարճ սխալ պատասխաններ
Դասի սկիզբ5 րոպե
Կիրառվող մեթոդը՝
«Օստեո-արխիտեկտոնիկ աուդիտ» (նախորդ դասի՝ Ոսկրերի աճը, տեսակները և միացումները թեմայի վերաբերյալ 5 փակ հարցերից բաղկացած արագ բլից-ստուգում՝ 1 ճիշտ թավատառով և 3 կարճ սխալ պատասխաններով)։
1. Ո՞ր կառուցվածքի շնորհիվ են ոսկրերն աճում հաստությամբ.
ա) Դեղին ոսկրածուծի
բ) Շրջոսկրի բջիջների բաժանման
գ) Կարմիր ոսկրածուծի
դ) Հոդաճառի
2. Ո՞ր օրգանոիդն ու հորմոնն են կարգավորում ոսկրերի աճը երկարությամբ մինչև 20-25 տարեկանը.
ա) Վահանագեղձի թիրոքսինը
բ) Մակուղեղի (հիպոֆիզի) աճի հորմոնը և աճառային միջնաշերտը
գ) Ենթաստամոքսային գեղձի ինսուլինը
դ) Մակերիկամի ադրենալինը
3. Ոսկրերի ո՞ր տեսակին են պատկանում կողոսկրերը և կրծոսկրը.
ա) Երկար խողովակավոր
բ) Տափակ ոսկրեր
գ) Խառը ոսկրեր
դ) Սպունգանման կարճ
4. Ո՞րն է ոսկրերի անշարժ միացման օրինակ.
ա) Ծնկահոդը
բ) Գանգի կախաղանի կարանները և կոնքոսկրերի սերտաճումը
գ) Ողերի միացումը միջողնային աճառներով
դ) Արմնկահոդը
5. Ի՞նչն է ապահովում հոդում շփման նվազագույն (0.003) գործակիցը.
ա) Ոսկրերի կարծրությունը
բ) Հոդաճառի ողորկությունը և հոդահեղուկը
գ) Շրջոսկրի հաստությունը
դ) Կապանների կարծրությունը
Նոր նյութի հաղորդում/ամրապնդում35 րոպե
Քայլ 1. Ներգրավում/Խթանում7 րոպե
Կիրառվող մեթոդը՝
«Կոգնիտիվ առեղծված» և «Շրջվիր և խոսիր» (Turn and Talk)։
Մանկավարժական խայծ՝
«Մարդու և շիմպանզեի ԴՆԹ-ն 98.8%-ով նույնական է, մեր ոսկրերի քանակը (շուրջ 206) և անվանումները գրեթե նույնն են: Բայց եթե շիմպանզեն փորձի մարդու պես քայլել ուղիղ երկու ոտքի վրա, նա կհոգնի ընդամենը 2-3 րոպեում և անտանելի ցավեր կունենա գլխում ու ողնաշարում: Ի՞նչ ճարտարագիտական հրաշք է կատարել բնությունը մարդու կմախքի հետ, որը մեզ թույլ է տալիս ժամերով անխոնջ քայլել ու վազել, ազատել ձեռքերը աշխատանքի համար և կրել ծանր գլխուղեղը՝ առանց ուղեղի ցնցում ստանալու յուրաքանչյուր քայլափոխի»:
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ: Ուղղաձիգ քայլվածքի գինն ու կենսաճարտարապետական գլուխգործոցը:
Մարդու կմախքը ոչ թե պարզապես ոսկրերի հավաքածու է, այլ կենսամեխանիկական բարդագույն ամորտիզացիոն համակարգ: Մեր ողնաշարի 4 ֆիզիոլոգիական S-աձև կորությունները (պարանոցային և գոտկային լորդոզներ, կրծքային և սրբանային կիֆոզներ) և ոտնաթաթի կամարաձև թաղարը գործում են որպես կատարյալ զսպանակներ: Յուրաքանչյուր քայլի, ցատկի կամ վազքի ժամանակ գետնից եկող հարվածային ալիքը մարվում է այս կորությունների մեջ, ինչի շնորհիվ մեր գլխուղեղը պաշտպանված է մշտական ցնցումներից, իսկ կոնքի լայն թասը հուսալի հենարան է ծառայում ներքին օրգանների համար:
Ուսուցիչ-Աշակերտ մանկավարժական երկխոսություն.
Ուսուցիչ.
Ինչո՞ւ են նորածին երեխայի ոտքերի տակերը հարթ, իսկ ողնաշարը՝ գրեթե ուղիղ: Ինչպե՞ս են առաջանում մեր կորությունները:
Աշակերտ.
Երբ երեխան սկսում է պահել գլուխը, առաջանում է պարանոցային կորությունը: Երբ նստում է՝ կրծքայինը, իսկ երբ կանգնում է և քայլում՝ գոտկային կորությունն ու ոտնաթաթի կամարը:
Ուսուցիչ.
Հիանալի է: Դա ապացուցում է, որ կմախքի կառուցվածքը զարգանում է գործառույթի և երկրագնդի ձգողականությանը դիմակայելու ընթացքում:
Քայլ 2. Իմաստի ընկալում18 րոպե
Հայկական համատեքստ
Կիրառվող մեթոդը՝
«Անատոմիական ճարտարապետության հետազոտական կենտրոններ» (Կենտրոններով աշխատանք) 4 հետազոտական կենտրոններով և 4 հիմնական դերերով։
Կենտրոն 1. Գանգի անատոմիայի և կրանիոլոգիայի լաբորատորիա:
• Ուսումնասիրության նյութը՝
Գանգի բաժինները՝ ուղեղային և դիմային: Ուղեղային բաժնի ոսկրերը՝ զույգ գագաթոսկրեր և քունքոսկրեր, կենտ ճակատոսկր և ծոծրակոսկր (ծոծրակային մեծ անցքով): Դիմային բաժնի ոսկրերը՝ զույգ վերին ծնոտներ, այտոսկրեր, քթոսկրեր և միակ շարժուն ոսկրը՝ ստորին ծնոտը (կզակային ելուստով՝ խոսքի զարգացման հետ կապված):
• Գիտական եզրակացություն՝ Մարդու գանգում, ի տարբերություն կենդանիների, ուղեղային բաժինը գերակշռում է դիմայինին (գլխուղեղի հսկայական ծավալի զարգացման հետևանքով), իսկ ստորին ծնոտի կզակային ելուստը հոդաբաշխ խոսքի մկանների ամրացման անատոմիական հիմքն է:
Կենտրոն 2. Իրանի կմախքի և կրծքավանդակի բյուրո:
• Ուսումնասիրության նյութը՝
Ողնաշարի 5 բաժինները (33-34 ողեր)՝ պարանոցային (7), կրծքային (12), գոտկային (5), սրբանային (5 սերտաճած), պոչուկային (4-5 սերտաճած): Ողի կառուցվածքը (մարմին, աղեղ, ելուստներ, ողնանցք): Կրծքավանդակի կազմությունը՝ 12 կրծքային ողեր, 12 զույգ կողոսկրեր (7 զույգ իսկական, 3 զույգ կեղծ, 2 զույգ ազատ/տատանվող) և կրծոսկր:
• Գիտական եզրակացություն՝ Ողնաշարի 4 ֆիզիոլոգիական կորությունները ապահովում են զսպանակային պաշտպանություն, իսկ կրծքավանդակի ոսկրա-աճառային առաձգականությունը պաշտպանում է կենսական օրգանները և հնարավոր դարձնում շնչառական շարժումները:
Կենտրոն 3. Վերին վերջույթների և աշխատանքային ճարտարագիտության կենտրոն:
• Ուսումնասիրության նյութը՝
Ուսագոտի՝ զույգ անրակներ և թիակներ: Ազատ վերին վերջույթ՝ բազուկոսկր, նախաբազկի ոսկրեր (ճաճանչոսկր և ծղիկոսկր), դաստակի ոսկրեր (դաստակ՝ 8 ոսկրիկներ, նախադաստակ՝ 5, մատների ֆալանգներ): Բութ մատի հակադրվելը մյուս 4 մատներին:
• Գիտական եզրակացություն՝ Ուսահոդի գնդաձև կառուցվածքը տալիս է շարժման բացառիկ ազատություն եռաչափ տարածության մեջ, իսկ դաստակի բութ մատի հակադրումը մարդու ձեռքը դարձրել է նուրբ աշխատանքային և ստեղծագործական գործիք:
Կենտրոն 4. Կոնքագոտու, ստորին վերջույթների և ամորտիզացիայի գիլդիա:
• Ուսումնասիրության նյութը՝
Կոնքագոտի՝ զույգ կոնքոսկրեր (զստոսկր, նստոսկր, ցայլոսկր, որոնք սերտաճել են) և սրբոսկր (լայն թասաձև կոնք): Ազատ ստորին վերջույթ՝ ազդրոսկր (ամենաերկար ու ամուր ոսկրը), ծնկոսկր, սրունքի ոսկրեր (մեծ և փոքր ոլոքներ), ոտնաթաթի ոսկրեր (գարշապար՝ կրունկոսկր, նախագարշապար, մատների ֆալանգներ, կամարաձև թաղար):
• Գիտական եզրակացություն՝ Մարդու լայն թասաձև կոնքը պահում է որովայնի օրգանները ուղղաձիգ դիրքում, հզոր ազդրոսկրը կրում է մարմնի ծանրությունը, իսկ ոտնաթաթի կամարը ապահովում է քայլքի մեղմացումը:
Դերային բաշխումը խմբերում (4 պարտադիր դեր) [էջ 106].
1. Գլխավոր օստեոլոգ (Կոորդինատոր)՝
Ղեկավարում է հետազոտությունը և հետևում ժամանակացույցին:
2. Գիտական անատոմ-գծագրիչ (Գրառող)՝ Լաբորատոր թերթիկում սխեմատիկ նշում է բաժնի ոսկրերի անվանումներն ու տեսակները:
3. Կենսամեխանիկայի փորձարար (Հետազոտող)՝ Անատոմիական մուլյաժի կամ սեփական մարմնի վրա շոշափում և ցուցադրում է ոսկրերի տեղադրությունը:
4. Գիտական խոսնակ (Խոսնակ)՝ Ներկայացնում է կենտրոնի 1.5 րոպեանոց հստակ զեկույցը դասարանին:
Միջազգային համատեքստ
Այս ենթաբաժնի բովանդակությունը դեռ չկա։
Քայլ 3. Կշռադատում10 րոպե
Հայկական համատեքստ
Կիրառվող մեթոդը՝
«Մարդու և կենդանիների կմախքների համեմատական մատրից» և Ձևավորող գնահատում՝ «Միֆերի դետեկտիվներ» (Կարծրատիպի գիտական կոտրում) [Հ15, Հ26, Հ31]։
1. Մարդու և մարդանման կապիկների կմախքների համեմատական մատրից.
• Գանգ՝
Մարդու մոտ ուղեղային բաժինը շատ մեծ է դիմայինից, կա կզակային ելուստ: Կապիկների մոտ դիմային բաժինն է գերակշռում, կզակային ելուստ չկա:
• Ողնաշար՝ Մարդու մոտ ունի 4 S-աձև ֆիզիոլոգիական կորություններ: Կապիկների մոտ աղեղնաձև է՝ առանց հատուկ կորությունների:
• Կրծքավանդակ՝ Մարդու մոտ լայնացած է կողմնային ուղղությամբ (տափակած առաջ-հետին ուղղությամբ): Կապիկների մոտ կողքերից սեղմված է:
• Կոնք՝ Մարդու մոտ լայն է, թասաձև: Կապիկների մոտ նեղ է, երկարավուն:
• Դաստակ և Ոտնաթաթ՝ Մարդու դաստակի բութ մատը լիովին հակադրվում է մյուսներին, իսկ ոտնաթաթը կամարաձև է: Կապիկների ոտնաթաթը հարթ է և բռնող (բութ մատը շեղված է կողմ):
Միջազգային համատեքստ
Այս ենթաբաժնի բովանդակությունը դեռ չկա։
Դասի ավարտ5 րոպե
Ամփոփում
Կիրառվող մեթոդը՝
Պատկերավոր մտքի քարտեզ, «Անատոմիական 3-2-1» ելքի քարտ, «Տասը տարի անց» և Տարբերակված տնային առաջադրանք (առանց դասագիրք բառի)։
1. Պատկերավոր մտքի քարտեզ (Mind Map-ի կառուցվածքը).
• Կենտրոնական միջուկ՝
ՄԱՐԴՈՒ ԿՄԱԽՔ (շուրջ 206 ոսկրեր)
├── ԳԱՆԳ (Ուղեղային՝ ճակատ, ծոծրակ, գագաթ, քունք | Դիմային՝ ծնոտներ, այտ, քիթ)
├── ԻՐԱՆ (Ողնաշար՝ 33-34 ողեր, 4 կորություններ | Կրծքավանդակ՝ 12 զույգ կողեր + կրծոսկր)
├── ՎԵՐԻՆ ՎԵՐՋՈՒՅԹՆԵՐ (Գոտի՝ թիակ, անրակ | Ազատ՝ բազուկ, ճաճանչ, ծղիկ, դաստակ, հակադրվող բութ մատ)
└── ՍՏՈՐԻՆ ՎԵՐՋՈՒՅԹՆԵՐ (Գոտի՝ կոնքոսկրեր | Ազատ՝ ազդր, ծնկոսկր, մեծ ու փոքր ոլոքներ, կամարաձև ոտնաթաթ)
2. Անդրադարձի ելքի քարտ («Անատոմիական 3-2-1»).
• 3 նոր անատոմիական ոսկր կամ կառուցվածք, որոնք այսօր բացահայտեցի:
• 2 էվոլյուցիոն առանձնահատկություն, որոնք մարդուն տարբերում են կապիկներից:
• 1 գործնական հիգիենիկ կանոն, որով այսուհետ պաշտպանելու եմ իմ ողնաշարը:
3. «Տասը տարի անց» հարցադրում [Հ31].
«Ինչպե՞ս է դպրոցական տարիներին ձևավորված ճիշտ կեցվածքը և ծանրությունները ծնկները ծալելով բարձրացնելու սովորույթը պաշտպանելու ձեր ողնաշարն ու հոդերը 10 կամ 20 տարի անց՝ կանխելով միջողնային ճողվածքները»:
Ձևավորող գնահատում
• Տարածված սխալ կարծրատիպ՝
«Ողնաշարի կորությունները բնածին արատներ են, և առողջ մարդու ողնաշարը պետք է լինի բացարձակապես ուղիղ, ինչպես ձողը»:
• Գիտական հերքում (2 փաստարկով)՝
Փաստարկ 1 (Կենսամեխանիկական ամորտիզացիա)՝
Ողնաշարի 4 ֆիզիոլոգիական կորությունները ոչ թե արատ են, այլ էվոլյուցիոն բացառիկ հարմարանք: Բացարձակ ուղիղ ողնաշար ունենալու դեպքում յուրաքանչյուր քայլի կամ ցատկի հարվածային ուժը ուղիղ կփոխանցվեր գանգին՝ առաջացնելով ուղեղի քրոնիկական տրավմաներ:
Փաստարկ 2 (Պաթոլոգիա ընդդեմ նորմայի)՝ Հիվանդություն են համարվում միայն չափազանցված կամ կողմնային ծռումները (սկոլիոզ, չափազանցված կիֆոզ կամ լորդոզ): Ֆիզիոլոգիական կորությունները կենսական անհրաժեշտություն են մարդու ուղղաձիգ քայլվածքի և առողջության համար:
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ:
Բնությունը մեզ չի պարգևել կատարյալ ուղիղ սյուն, որովհետև ճկուն զսպանակն անհամեմատ ավելի ամուր ու դիմացկուն է, քան կարծր ձողը:
Տնային աշխատանք
• Թեմա՝
«Մարդու կմախքը. Գանգի, իրանի և վերջույթների կմախք», էջ 70-75:
• Մակարդակ Ա (Հիմնարար)՝ Տետրում գծապատկերել մարդու կմախքի հիմնական բաժինները և նշել ողնաշարի 5 բաժիններն ու դրանց ողերի քանակը:
• Մակարդակ Բ (Հետազոտական)՝ Կատարել հետազոտություն և պատրաստել հակիրճ հուշաթերթիկ՝ «Ոտնաթաթի հարթաթաթության ինքնուրույն ստուգումը թաց հետքի մեթոդով և կանխարգելիչ վարժությունները» թեմայով: