Դաս 19. Ոսկրերի աճը, տեսակները և միացումները (էջ 67-69)
- Դասի նպատակներ
- Գիտելիք [Հ26, Կ-ԱԴ-ՄՕ-ԿԳ.5]: Սովորողը կբնութագրի ոսկրերի աճի մեխանիզմները (երկարությամբ՝ աճառային հոդագլխիկների միջոցով, հաստությամբ՝ շրջոսկրի ներքին շերտի բջիջների բազմացմամբ), դասակարգման հիմունքները (երկար և կարճ խողովակավոր, սպունգանման, տափակ, խառը) և միացման երեք հիմնական եղանակները (անշարժ, կիսաշարժուն, շարժուն/հոդեր), հոդի բաղադրամասերը (հոդագլխիկ, հոդափոսիկ, հոդաճառ, հոդապարկ, հոդահեղուկ, կապաններ)։ Հմտություն [Հ27]: Սովորողը կզարգացնի մարդու կմախքի տարբեր ոսկրերը համապատասխան խմբերում տեսակավորելու, հոդի կազմախոսական կառուցվածքի գծապատկերը ճշգրիտ մոդելավորելու, ոսկրերի միացման եղանակները համեմատական մատրիցում դասակարգելու և կենսամեխանիկական լծակները գնահատելու հմտությունները։ Արժեքային համակարգ [Հ31, Հ28]: Գիտակցել ոսկրերի կենդանի աճի և հոդային ճկունության բացառիկ արժեքը ակտիվ կյանքում, ձևավորել ֆիզիկական ակտիվության և ճիշտ ծանրաբեռնվածության մշակույթ, հասկանալ հոդախախտերի և կոտրվածքների կանխարգելման կարևորությունը և դրսևորել հոգատար ու աջակցող վերաբերմունք հենաշարժիչ խնդիրներ ունեցող անձանց նկատմամբ։
- Միջառարկայական կապեր
- Ֆիզիկա և Տրիբոլոգիա (Շփման գիտություն): Շփման ուժ, հեղուկային շփում և քսանյութեր (հոդահեղուկի շնորհիվ շփման գործակիցը հասնում է 0.003-ի՝ ավելի ցածր, քան սառույցի վրա չմուշկի շփումը), լծակների մեխանիկա հոդային շարժումներում։ Ֆիզկուլտուրա և Սպորտային բժշկություն: Հոդերի ճկունության զարգացում, կապանների ամրապնդում, հոդախախտերի և գերձգումների կանխարգելում, ճիշտ տաքացում (razminka) մարզումներից առաջ։
- Խաչվող հասկացություններ
- Կառուցվածք և գործառույթ: Ոսկրերի միացման ձևերը կատարելապես համապատասխանում են իրենց կատարած ֆունկցիային. գանգի ոսկրերի կարանային անշարժ միացումը երաշխավորում է գլխուղեղի անխոցելիությունը, ողերի կիսաշարժուն աճառային միացումը համատեղում է ճկունությունն ու ամրությունը, իսկ վերջույթների հոդավորումը ստեղծում է շարժման բազմառանցք ազատություն։ Կայունություն և փոփոխություն: Ոսկրերն աճում և նորոգվում են կյանքի ընթացքում՝ հարմարվելով ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությանը (մոդելավորում և ռեմոդելավորում), սակայն կմախքի կազմախոսական հիմքը մնում է կայուն։
- Միջին դպրոցի ՀՊՉ վերջնարդյունքներ
- **Առարկայական, պետական (ՀՊՉ) վերջնարդյունքներ և առաջնորդություն:** Կ-ԱԴ-ՄՕ-ԿԳ.5 (Առարկայական չափորոշիչ): Օրինակներ բերելով բացատրել, թե ինչպես է կմախքի և հոդերի համաձայնեցված գործունեությունը ապահովում մարմնի շարժումը։ Հ26 (Պետական չափորոշիչ): Բացատրել բնական համակարգերի փոխկապակցվածությունը, մարդու հենաշարժիչ համակարգի օրգանների կառուցվածքային և գործառութային միասնությունը։ Հ27 (Պետական չափորոշիչ): Իրականացնել գիտական հետազոտություններ, կատարել գործնական չափումներ, սխեմատիկ գծագրումներ և անատոմիական մոդելավորում։ Հ31 (Պետական չափորոշիչ): Դրսևորել առողջ և անվտանգ ապրելակերպի, հոդերի պահպանման և վնասվածքների կանխարգելման գիտակցված վարքագիծ։ Հ15 (Պետական չափորոշիչ): Դրսևորել տրամաբանական, քննադատական մտածողություն, տարբերակել գիտական փաստերը առօրյա սխալ պատկերացումներից («Միֆերի դետեկտիվներ»)։ Առաջնորդական վերջնարդյունք՝ ՄԻԱՍԻՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏԵԼ: Սովորողը դրսևորում է թիմային հետազոտությանը ներգրավվելու, կենսամեխանիկական բարդ գործընթացները համատեղ վերլուծելու և սեփական փաստարկված գիտական եզրակացությունները վստահ ներկայացնելու առաջնորդական կարողություն։
- Ուսուցչի նշում
- **1.:** Ախտորոշել հենաշարժիչ համակարգի նշանակության, ոսկրահյուսվածքի բջջային կառուցվածքի և կենսաքիմիական բաղադրության յուրացումը։ **2.:** Խթանել սովորողների հետաքրքրությունը կոգնիտիվ առեղծվածի միջոցով՝ բացահայտելով բնական հոդերի աներևակայելի ցածր շփման և մարդու կմախքի կենդանի աճի գաղտնիքը։ **3.:** Կազմակերպել խմբային հետազոտություն 4 մասնագիտացված հետազոտական կենտրոններով՝ ուսումնասիրելով ոսկրերի աճը, տեսակները, միացման ձևերը և հոդի կենսամեխանիկան։ **4.:** Համակարգել ստացված գիտելիքները համեմատական մատրիցի լրացման, միֆերի դետեկտիվների միջոցով կարծրատիպի գիտական կոտրման, մտքի քարտեզի և տարբերակված տնային աշխատանքի միջոցով։
Կիրառվող մեթոդը՝ «Օստեո-դիագնոստիկ աուդիտ» (նախորդ դասի՝ Հենաշարժիչ համակարգի նշանակությունն ու կառուցվածքը թեմայի վերաբերյալ 5 փակ հարցերից բաղկացած արագ բլից-ստուգում՝ 1 ճիշտ թավատառով և 3 կարճ սխալ
Դասի սկիզբ5 րոպե
Կիրառվող մեթոդը՝
«Օստեո-դիագնոստիկ աուդիտ» (նախորդ դասի՝ Հենաշարժիչ համակարգի նշանակությունն ու կառուցվածքը թեմայի վերաբերյալ 5 փակ հարցերից բաղկացած արագ բլից-ստուգում՝ 1 ճիշտ թավատառով և 3 կարճ սխալ պատասխաններով)։
1. Ո՞ր նյութերն են ոսկրին հաղորդում առաձգականություն և ճկունություն.
ա) Կալցիումի ֆոսֆատ
բ) Օրգանական նյութերը (օսեին)
գ) Մագնեզիումի աղերը
դ) Ջուրը
2. Ի՞նչ գործառույթ է կատարում կարմիր ոսկրածուծը.
ա) Պահեստավորում է ճարպ
բ) Արյունաստեղծ օրգան է (ձևավորում է արյան բջիջներ)
գ) Ապահովում է ոսկրի աճը հաստությամբ
դ) Կատարում է ջերմամեկուսացում
3. Ոսկրի ո՞ր մասն է պարունակում սպունգանման նյութ.
ա) Խողովակավոր ոսկրի մարմինը (դիաֆիզ)
բ) Խողովակավոր ոսկրի գլխիկները (էպիֆիզներ)
գ) Միայն շրջոսկրը
դ) Միայն ոսկրային խոռոչը
4. Ո՞ր վիտամինի անբավարարությունն է մանկահասակ երեխաների մոտ առաջացնում ռախիտ հիվանդություն.
ա) Վիտամին C
բ) Վիտամին D
գ) Վիտամին A
դ) Վիտամին B12
5. Ի՞նչ բջիջներ են օստեոցիտները.
ա) Աճառային բջիջներ
բ) Ոսկրային հասուն բջիջներ
գ) Մկանային բջիջներ
դ) Շարակցական թելեր
Նոր նյութի հաղորդում/ամրապնդում35 րոպե
Քայլ 1. Ներգրավում/Խթանում7 րոպե
Կիրառվող մեթոդը՝
«Կոգնիտիվ առեղծված» և «Շրջվիր և խոսիր» (Turn and Talk)։
Մանկավարժական խայծ՝
«Ինչո՞ւ աշխարհի ամենակատարյալ մեքենաների առանցքակալները (պոդշիպնիկները) մի քանի տարի հետո մաշվում են և պահանջում յուղում կամ փոխարինում, մինչդեռ մարդու հոդերը 70-80 տարի անդադար շարժվում են առանց որևէ ճռռոցի կամ մաշվելու։ Իսկ եթե մեր ոսկրերն ամբողջությամբ կարծր են, ինչպե՞ս է մարդը 50 սմ-անոց նորածնից դառնում 180 սմ-անոց հասուն մարդ»։
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ:
Բնության ստեղծած գերճշգրիտ հիդրավլիկ ինժեներիան և կենդանի աճի գաղտնիքը: Կենդանի հոդի շփման գործակիցը կազմում է ընդամենը 0.003, ինչը 3 անգամ ավելի սահուն է, քան սառույցի շփումը սառույցի վրա։ Հոդաճառի ծակոտիներից արտադրվող հոդահեղուկը գործում է որպես խելացի կենսաբանական ամորտիզատոր և ավտոմատ յուղանյութ։ Իսկ մեր ոսկրերը քար չեն. նրանց ծայրերում թաքնված աճառային գոտիները բջիջների բուռն բազմացմամբ կմախքը երկարացնում են մինչև 20-25 տարեկան հասակը։
Մանկավարժական երկխոսություն (Ուսուցիչ - Աշակերտ)՝
Ուսուցիչ. Ինչո՞ւ է տիեզերագնացների հասակը տիեզերքում 3-5 սմ-ով երկարում, իսկ երկիր վերադառնալիս՝ կրկին կարճանում։
Աշակերտ. Որովհետև անկշռության պայմաններում Երկրի ձգողությունը չի ճնշում ողերի միջև եղած աճառային սկավառակները, և դրանք ուռչում են։
Ուսուցիչ. Հիանալի՛ է։ Դա ապացուցում է, որ ողնաշարի կիսաշարժուն միացումն ունի առաձգական հսկայական ռեսուրս։
Քայլ 2. Իմաստի ընկալում18 րոպե
Հայկական համատեքստ
Կիրառվող մեթոդը՝
Խմբային հետազոտական աշխատանք «Օստեո-կենսամեխանիկայի հետազոտական կենտրոններ» (Կենտրոններով աշխատանք) 4 մասնագիտացված հետազոտական կենտրոններով։
Կենտրոն 1. Ոսկրերի աճի և կարգավորման լաբորատորիա:
• Առաջադրանք. Ուսումնասիրել ոսկրերի աճը երկարությամբ և հաստությամբ, աճի հորմոնի (սոմատոտրոպ) դերը։
• Հետազոտական նյութ. Ոսկրի աճը հաստությամբ ապահովում է շրջոսկրի ներքին շերտի բջիջների բազմացումը։ Շրջոսկրը նաև սնում է ոսկրը և ապահովում կոտրվածքների սերտաճումը։ Ոսկրի աճը երկարությամբ տեղի է ունենում խողովակավոր ոսկրերի գլխիկներում գտնվող աճառային հյուսվածքի բջիջների բազմացման հաշվին։ Աճը շարունակվում է մինչև 20-25 տարեկան հասակը։ Աճը կարգավորում է հիպոֆիզի աճի հորմոնը. մանկական հասակում անբավարարությունը հանգեցնում է գաճաճության, իսկ ավելցուկը՝ հսկայության (գիգանտիզմ)։
Կենտրոն 2. Ոսկրերի դասակարգման և մորֆոլոգիայի բյուրո:
• Առաջադրանք. Ուսումնասիրել ոսկրերի ձևերը և կառուցվածքային տեսակները։
• Հետազոտական նյութ. Ըստ ձևի և կառուցվածքի տարբերում են՝ 1) Խողովակավոր երկար (բազուկոսկր, ազդրոսկր) և կարճ (նախադաստակի, նախագարշապարի, մատոսկրեր), որոնք ունեն խոռոչ և կատարում են լծակի դեր, 2) Սպունգանման (դաստակի և գարշապարի մանր ոսկրեր), 3) Տափակ (գանգոսկրեր, թիակ, կոնքոսկր, կողոսկրեր), որոնք կազմում են խոռոչներ և պաշտպանում ներքին օրգանները, 4) Խառը (ողեր, քունքոսկր)։
Կենտրոն 3. Ոսկրերի միացման եղանակների ինժեներական կենտրոն:
• Առաջադրանք. Ուսումնասիրել ոսկրերի միացման 3 եղանակները և դրանց ֆունկցիոնալ նշանակությունը։
• Հետազոտական նյութ. 1) Անշարժ միացում. ոսկրերը սերտաճում են կարանների միջոցով (գանգի ոսկրեր) կամ ոսկրային սերտաճմամբ (կոնքոսկր)՝ ապահովելով առավելագույն պաշտպանություն, 2) Կիսաշարժուն միացում. ոսկրերը միանում են առաձգական աճառային միջնաշերտերով (ողերի միացումները, կողոսկրերի միացումը կրծոսկրին)՝ ապահովելով ճկունություն և շնչառական շարժումներ, 3) Շարժուն միացում (հոդեր)՝ լիակատար շարժունություն։
Կենտրոն 4. Հոդի անատոմիայի և կենսամեխանիկայի գիլդիա:
• Առաջադրանք. Ուսումնասիրել իսկական հոդի բաղադրամասերը և հոդային վնասվածքների կանխարգելումը։
• Հետազոտական նյութ. Հոդը կազմված է՝ հոդագլխիկից, հոդափոսիկից (ծածկված են ողորկ հոդաճառով), հոդաշապիկից (հոդապարկ), հոդախոռոչից (որտեղ ճնշումը բացասական է, ինչն ամուր պահում է ոսկրերը) և հոդահեղուկից (փոքրացնում է շփումը և սնում աճառը)։ Հոդն ամրացնում են կապանները։ Վնասվածքներ՝ հոդախախտ (երբ գլխիկը դուրս է գալիս փոսիկից), կապանների գերձգում։ Առաջին օգնություն՝ անշարժացում (ֆիքսում), սառցե թրջոց, ինքնուրույն չուղղել։
Դերերը խմբում (4 պարտադիր դերեր)՝
1. Գլխավոր օստեոլոգ (Կոորդինատոր) — Ղեկավարում է հետազոտությունը և հետևում ժամանակացույցին։
2. Գիտական գրագիր (Գրառող) — Գրանցում է փաստերը և լրացնում խմբային սխեման։
3. Կենսամեխանիկայի փորձարար (Հետազոտող) — Մոդելավորում է հոդային շարժումները և լծակները։
4. Գիտական խոսնակ (Խոսնակ) — Դասարանին ներկայացնում է կենտրոնի 1.5 րոպեանոց հաղորդումը։
Միջազգային համատեքստ
Այս ենթաբաժնի բովանդակությունը դեռ չկա։
Քայլ 3. Կշռադատում10 րոպե
Հայկական համատեքստ
Կիրառվող մեթոդը՝
«Ոսկրերի միացման համեմատական մատրից» և Ձևավորող գնահատում՝ «Միֆերի դետեկտիվներ» (անհատական ինքնուրույն աշխատանք)։
1. Ոսկրերի միացման համեմատական մատրից (լրացվում է դասարանով).
• Անշարժ միացում | Կառուցվածք՝ Սերտաճում, կարաններ | Շարժունություն՝ Բացակայում է (0%) | Օրինակներ՝ Գանգի ոսկրեր, կոնքոսկր | Գործառույթ՝ Պաշտպանական ամրություն
• Կիսաշարժուն միացում | Կառուցվածք՝ Աճառային միջնաշերտեր | Շարժունություն՝ Սահմանափակ ճկունություն (30-40%) | Օրինակներ՝ Ողնաշարի ողեր, կողոսկրեր-կրծոսկր | Գործառույթ՝ Առաձգականություն, ամորտիզացիա
• Շարժուն միացում (հոդ) | Կառուցվածք՝ Հոդագլխիկ, փոսիկ, աճառ, պարկ, հեղուկ | Շարժունություն՝ Ազատ բազմառանցք (100%) | Օրինակներ՝ Ուսահոդ, արմնկահոդ, կոնք-ազդրային, ծնկահոդ | Գործառույթ՝ Լծակային տեղաշարժ
Միջազգային համատեքստ
Այս ենթաբաժնի բովանդակությունը դեռ չկա։
Դասի ավարտ5 րոպե
Ամփոփում
1. Պատկերավոր մտքի քարտեզ (Mind Map-ի կառուցվածքը տախտակին)՝
┌── Խողովակավոր (երկար, կարճ - լծակներ)
┌── Տեսակները ─┼── Սպունգանման (դաստակ, գարշապար)
│ ├── Տափակ (գանգ, կոնք, թիակ - խոռոչներ)
│ └── Խառը (ողեր, քունքոսկր)
ՈՍԿՐ ┼── Աճը ───────┬── Հաստությամբ (շրջոսկրի ներքին շերտով)
│ └── Երկարությամբ (գլխիկների աճառային շերտով, մինչև 20-25 տ.)
│ ┌── Անշարժ (սերտաճում, կարաններ - գանգ)
└── Միացումները┼── Կիսաշարժուն (աճառային սկավառակներ - ողնաշար)
└── Շարժուն / Հոդ (գլխիկ, փոսիկ, աճառ, պարկ, հեղուկ)
2. Անդրադարձ («Օստեո-ռեֆլեքսիա 3-2-1» և «Տասը տարի անց»)՝
• 3 բանալի հասկացություն, որ սովորեցի այսօր (Շրջոսկր, Աճառային աճ, Հոդահեղուկ)։
• 2 գործոն, որոնք ապահովում են ոսկրերի բնականոն աճն ու ամրությունը (Աճի հորմոն, Ֆիզիկական չափավոր ակտիվություն)։
• 1 անվտանգության կանոն հոդախախտի դեպքում (Անշարժացնել, սառույց դնել և ինքնուրույն չձգել)։
• «Տասը տարի անց» [Հ31]. Ինչպե՞ս է այսօր ձևավորված սովորությունը (հոդերի մարզում, ճիշտ կեցվածք, քայլք) 10 տարի անց ապահովելու իմ առողջ և ճկուն շարժունակությունը։
Ձևավորող գնահատում
Աշակերտները գրավոր հերքում են առօրյա 2 տարածված սխալ կարծրատիպեր.
• Միֆ 1. «Մարդու ոսկրերի աճը կախված է միայն գեներից, և ոչ մի ֆիզիկական գործոն չի կարող ազդել հասակի վրա»։
Գիտական հերքում. Թեև ժառանգականությունը որոշիչ է, ոսկրերի աճը երկարությամբ կարգավորվում է աճառային գլխիկներով և աճի հորմոնով։ Ծանրամարտով վաղ տարիքում զբաղվելը կամ ծանր ֆիզիկական ճնշումը վաղաժամ ոսկրացնում են աճառային գոտիները՝ կանգնեցնելով աճը, իսկ լողը, բասկետբոլը, լիարժեք քունը (աճի հորմոնն արտադրվում է խորը քնում) և սպիտակուցային ու D վիտամինով սնունդը խթանում են ոսկրերի աճը։
• Միֆ 2. «Հոդախախտի դեպքում պետք է անմիջապես ուժով ձգել վերջույթը և տեղը գցել»։
Գիտական հերքում. Ոչ պրոֆեսիոնալ փորձերը կարող են պատռել հոդաշապիկը, կապանները, վնասել նյարդերն ու մագիստրալ արյունատար անոթները՝ առաջացնելով ծանր ներհոդային արյունազեղում կամ վերջույթի պարալիզ։ Պետք է միայն անշարժացնել վերջույթը, դնել սառույց և շտապ տեղափոխել հիվանդանոց։
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ:
Մեր հոդերը բնության կենդանի տեխնոլոգիական հրաշքներն են. հոդախոռոչի բացասական ճնշումն ու մածուցիկ հոդահեղուկը ապահովում են այնպիսի ամրություն և սահունություն, որին չի հասել մարդկային ոչ մի ավտոմեքենաշինություն։
Տնային աշխատանք
• Թեմա՝ «Ոսկրերի աճը, տեսակները և միացումները», էջ 67-69։
• Մակարդակ Ա (Հիմնական). Կարդալ թեման, տետրում գծագրել հոդի կառուցվածքային սխեման՝ նշելով հոդագլխիկը, հոդափոսիկը, հոդաճառը, հոդապարկը և հոդահեղուկը։ Պատասխանել էջ 69-ի 1-4 հարցերին։
• Մակարդակ Բ (Հետազոտական/Ստեղծագործական). Կազմել փոքրիկ համեմատական վերլուծություն՝ «Մարդու ուսահոդի և ծնկահոդի կենսամեխանիկական տարբերությունները. ինչո՞ւ է ուսահոդն ավելի շարժուն, բայց ավելի հաճախակի հակված հոդախախտի»։