Դաս 13. Ճաշակելիքի, հոտառության և շոշափելիքի վերլուծիչներ (էջ 46-48)
- Դասի նպատակներ
- Գիտելիք [Կ8-ՄՕ-ԿԳ.2]: Սովորողը կբնութագրի ճաշակելիքի, հոտառության և շոշափելիքի վերլուծիչների 3 բաժինները (ծայրամասային, հաղորդող, կենտրոնական), լեզվի համային պտկիկների կառուցվածքն ու 4 հիմնական համերի ընկալումը, քթի խոռոչի հոտառական մազակազմ բջիջների դերը, ինչպես նաև մաշկում գտնվող ընկալիչների բազմազանությունը (հպման, ճնշման, ջերմային և ցավի): Հմտություն [ՄԴ-12]: Սովորողը կզարգացնի քիմիական և մեխանիկական գրգռիչների ընկալման ուղիները վերլուծելու, համի և հոտի փոխկապակցվածության ֆենոմենը գիտականորեն բացատրելու, մաշկի տարբեր հատվածներում ընկալիչների խտությունը գնահատելու և Բրայլի համակարգի կենսաբանական հիմքը մեկնաբանելու հմտությունները: Արժեքային համակարգ [ՀՊՉ-14]: Գիտակցել քիմիական և շոշափողական զգայարանների կենսական նշանակությունը սննդի անվտանգության, օրգանիզմի ինքնապաշտպանության և շրջակա միջավայրի ընկալման գործում, ձևավորել հոգատար վերաբերմունք սեփական մաշկի և զգայարանների հիգիենայի նկատմամբ և հարգալից, ներառական մոտեցում տեսողության կամ լսողության սահմանափակում ունեցող մարդկանց հանդեպ:
- Միջառարկայական կապեր
- Քիմիա: Օրգանական և անօրգանական նյութերի լուծելիությունը թքի մեջ, քիմիական մոլեկուլների փոխազդեցությունը սպիտակուցային ռեցեպտորների հետ, գազային նյութերի դիֆուզիան քթի խոռոչում: Ֆիզիկա: Մեխանիկական ճնշման, հպման և տատանումների ընկալումը, ջերմային էներգիայի հաղորդումը և ջերմաստիճանային գրադիենտի գրանցումը մաշկի ընկալիչներով:
- Խաչվող հասկացություններ
- Կառուցվածք և գործառույթ: Լեզվի համային պտկիկների խորշիկավոր ձևը հեշտացնում է հեղուկ սննդի շփումը ռեցեպտորների հետ, մաշկի ընկալիչների մասնագիտացումը (Մեյսներ, Պաչինի, Ռուֆինի, Կրաուզե) համապատասխանում է գրգռիչի ֆիզիկական բնույթին: Համակարգեր և մոդելներ: Համի ամբողջական զգայությունը ձևավորվում է ճաշակելիքի, հոտառության, ջերմային և շոշափելիքի վերլուծիչների փոխհամաձայնեցված աշխատանքով՝ որպես բազմակոմպոնենտ սենսորային համակարգ:
- Միջին դպրոցի ՀՊՉ վերջնարդյունքներ
- **Առարկայական, միջին դպրոցի և ՀՊՉ վերջնարդյունքներ:** Կ8-ՄՕ-ԿԳ.2 (Առարկայական չափորոշիչ): Բացատրել մարդու զգայական համակարգերի (քիմիական, շոշափողական) փոխկապակցված գործունեությունը, նյարդային կարգավորումը և դերը հոմեոստազի պահպանման մեջ: ՄԴ-12 (Միջին դպրոցի վերջնարդյունք): Բնութագրել երևույթները, գործընթացները, կատարել պարզ սենսորային դիտարկումներ, գծագրել սխեմաներ, վերլուծել փորձարարական տվյալները: ՀՊՉ-14 (Հանրակրթության պետական չափորոշիչ): Սովորողը դրսևորում է թիմում արդյունավետ համագործակցելու, սեփական առողջության և հիգիենայի վերաբերյալ պատասխանատու որոշումներ կայացնելու կարողություն: **Առարկայական, միջին դպրոցի և ՀՊՉ վերջնարդյունքներ:** Առաջնորդական վերջնարդյունք՝ ՄԻԱՍԻՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏԵԼ (Collaborative Discovery): Սովորողը դրսևորում է թիմային հետազոտության մեջ ակտիվ ներգրավվելու, սենսորային տվյալները համատեղ մշակելու, ուրիշների տեսակետները հարգելու և սեփական փաստարկված եզրակացությունները վստահ ներկայացնելու առաջնորդական հմտություն:
- Ուսուցչի նշում
- **1.:** Ախտորոշել լսողական և հավասարակշռության վերլուծիչների նախորդ թեմայի յուրացման մակարդակը: **2.:** Խթանել սովորողների ճանաչողական հետաքրքրությունը կոգնիտիվ առեղծվածի միջոցով՝ բացահայտելով, թե ինչու մրսած ժամանակ ուտելիքը դառնում է անհամ, և ինչպես են կույրերը մատներով կարդում Բրայլի գրքերը: **3.:** Կազմակերպել խմբային հետազոտություն 4 մասնագիտացված կենտրոններով՝ ուսումնասիրելով ճաշակելիքի, հոտառության, մաշկային ընկալիչների կառուցվածքն ու դրանց կեղևային ներկայացուցչությունը: **4.:** Համակարգել նյութը համեմատական մատրիցի, կարծրատիպի կոտրման, մտքի քարտեզի և տարբերակված տնային առաջադրանքների միջոցով:
Կիրառվող մեթոդը՝ «Ակուստիկ-նեյրո աուդիտ» (նախորդ դասի՝ Լսողական և հավասարակշռության վերլուծիչներ թեմայով 5 փակ հարցերից բաղկացած արագ բլից-ստուգում)։ Հարցաշար (5 փակ հարց)՝ 1. Ո՞ր բաժնում են գտնվում լ
Դասի սկիզբ5 րոպե
Կիրառվող մեթոդը՝
«Ակուստիկ-նեյրո աուդիտ» (նախորդ դասի՝ Լսողական և հավասարակշռության վերլուծիչներ թեմայով 5 փակ հարցերից բաղկացած արագ բլից-ստուգում)։
Հարցաշար (5 փակ հարց)՝
1. Ո՞ր բաժնում են գտնվում լսողական երեք մանրագույն ոսկրիկները (մուրճիկ, սալիկ, ասպանդակ)․
ա) Արտաքին ականջում
բ) Ներքին ականջում
գ) Թմբկախոռոչում (միջին ականջ)
դ) Խխունջում
2. Քանի՞ անգամ են լսողական ոսկրիկներն ուժեղացնում ձայնային տատանումների ճնշումը․
ա) 2 անգամ
բ) 5 անգամ
գ) 10 անգամ
դ) 20 անգամ
3. Ի՞նչ դեր է կատարում եվստախյան լսափողը․
ա) Ձայների հաճախականության ընկալում
բ) Թմբկաթաղանթի երկու կողմերում օդի ճնշման հավասարեցում
գ) Հավասարակշռության պահպանում
դ) Լսողական ծծմբի արտադրություն
4. Որտե՞ղ են տեղակայված լսողական ընկալիչները (մազակազմ բջիջները)․
ա) Թմբկաթաղանթի վրա
բ) Կիսաբոլոր խողովակներում
գ) Խխունջի հիմային թաղանթի վրա
դ) Ականջախեցում
5. Ի՞նչն է ընկալում անդաստակային ապարատի երեք կիսաբոլոր խողովակների համակարգը․
ա) Ձայնի բարձրությունը
բ) Գլխի և մարմնի պտտական շարժումները տարածության մեջ
գ) Մթնոլորտային ճնշումը
դ) Լույսի ճառագայթները
Նոր նյութի հաղորդում/ամրապնդում35 րոպե
Քայլ 1. Ներգրավում/Խթանում7 րոպե
Կիրառվող մեթոդը՝
«Կոգնիտիվ առեղծված» և «Շրջվիր և խոսիր» (Turn and Talk)։
Մանկավարժական խայծ՝
«Պատկերացրեք երկու զարմանահրաշ իրավիճակ. 1) Փորձեք փակել քիթը և աչքերը փակ ուտել մի կտոր հում կարտոֆիլ, խնձոր կամ սոխ: Դուք կզգաք միայն հյութալի խրթխրթոց, բայց չեք կարողանա տարբերել սոխը խնձորից: Ինչո՞ւ առանց քթի լեզուն կորցնում է իր «կախարդանքը»: 2) Ինչպե՞ս է կույր մարդը մատների ծայրերով կարդում հաստափոր վեպեր՝ զգալով թղթի վրա արված մանրագույն անհարթությունները (Բրայլի գիրք), մինչդեռ եթե նույն թուղթը հպենք արմունկին կամ մեջքին, ոչ մի տառ չենք տարբերի»:
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ:
Մեր բերանում և քթում թաքնված են մոլեկուլային գերճշգրիտ քիմիական անալիզատորներ: Այն, ինչ մենք անվանում ենք «համեղ ուտելիք», իրականում 80%-ով մեր հոտառության հաղթանակն է, այլ ոչ թե լեզվի: Իսկ մեր մաշկը միապաղաղ պատյան չէ. մատների ծայրերին հպման ընկալիչների խտությունն այնքան ապշեցուցիչ մեծ է, որ մատները վերածվում են «շոշափող աչքերի»՝ ընկալելով միկրոսկոպիկ անհարթություններն ու ձևավորելով եռաչափ պատկեր մեր գլխուղեղի կեղևում:
Ուսուցիչ-աշակերտ երկխոսություն՝
Ուսուցիչ. Երբևէ նկատե՞լ եք, թե ինչու ուժեղ հարբուխի ժամանակ ամենասիրելի ուտելիքն անգամ դառնում է անհամ:
Աշակերտ. Որովհետև քիթը փակ է, և հոտը չենք զգում:
Ուսուցիչ. Ճիշտ է: Լեզուն զգում է միայն քաղցրը, աղին, թթուն կամ դառը, իսկ ելակի, շոկոլադի կամ տապակած մսի նուրբ երանգները ստեղծում է հոտառական վերլուծիչը:
Քայլ 2. Իմաստի ընկալում18 րոպե
Հայկական համատեքստ
Կիրառվող մեթոդը՝
«Քիմիա-սենսորային հետազոտական կենտրոններ» (Կենտրոններով աշխատանք) 4 մասնագիտացված հետազոտական խմբերով։
Կենտրոնների առաջադրանքներ՝
Կենտրոն 1. Ճաշակելիքի քիմիական լաբորատորիա (Համային ճարտարապետություն):
Ուսումնասիրել լեզվի մկանուտ կառուցվածքը, լորձաթաղանթի պտկիկները (սնկաձև, թերթաձև, պատնեշավոր/գավաթաձև), համային բողբոջները, ընկալիչների աշխատանքի պայմանը (նյութերի լուծված լինելը թքի մեջ), 4 հիմնական համերի տեղակայումը (քաղցր՝ ծայրում, աղի և թթու՝ կողքերում, դառը՝ հիմքում) և նյարդային ուղին (լեզվի զգայական նյարդ դեպի մեծ կիսագնդերի կեղևի քունքային բլիթ ներսի երես):
Կենտրոն 2. Հոտառության մոլեկուլային սենսորների բյուրո (Գազային քիմիա):
Ուսումնասիրել քթի խոռոչի վերին մասի հոտառական լորձաթաղանթը, հոտառական մազակազմ բջիջները (ռեցեպտորներ), գազային հոտավետ նյութերի լուծումը լորձում, հոտառական նյարդը, հոտառական կոճղեզները և կեղևային կենտրոնը (քունքային բլթի ներսի մակերես): Բացատրել հոտառության դերը վտանգի կանխազգուշացման (այրված գազ, փչացած սնունդ) և հիշողության ձևավորման մեջ:
Կենտրոն 3. Մաշկային մեխանո- և ջերմաընկալիչների կենտրոն (Տակտիլ ինժեներիա):
Ուսումնասիրել մաշկի ընկալիչների տեսակները (հպման և տատանման՝ Մեյսներ, ճնշման՝ Պաչինի, ջերմազգաց՝ Ռուֆինի, սառնազգաց՝ Կրաուզե, ցավազգաց՝ ազատ նյարդային վերջույթներ): Ընկալիչների անհամաչափ բաշխումը (մատների ծայրեր, շուրթեր vs մեջք, ազդր): Բրայլի համակարգի (ուռուցիկ կետերով գրքեր) գործողության կենսաբանական հիմքը և կեղևի գագաթային բլթի մաշկամկանային գոտին:
Կենտրոն 4. Զգայությունների սինթեզի, ադապտացիայի և հիգիենայի խորհուրդ:
Ուսումնասիրել համի և հոտի փոխհատուցումն ու սինթեզը, հոտառական ընտելացումը (արագ ադապտացիա), չափազանց տաք, կծու սննդի և ծխախոտի ծխի վնասակար ազդեցությունը համային ու հոտառական ռեցեպտորների վրա, ինչպես նաև մաշկի մաքրության դերը շոշափողական զգայության պահպանման համար:
Դերերը հետազոտական խմբերում (4 դեր)՝
1. Գլխավոր սենսորոլոգ (Կոորդինատոր) — վերահսկում է ժամանակը (8 րոպե ուսումնասիրություն, 3 րոպե ամփոփում) և քննարկումը:
2. Գիտական գրագիր-գծագրիչ (Գրառող) — լաբորատոր թերթիկում սխեմատիկ գծագրում է լեզվի կամ մաշկի ընկալիչների տեղակայումը:
3. Քիմիա-տակտիլ փորձարար (Հետազոտող) — կատարում է մոդելավորումը (մատների զգայունություն, համի ընկալում):
4. Գիտական խոսնակ (Խոսնակ) — ներկայացնում է կենտրոնի 1.5 րոպեանոց հաղորդումը:
Միջազգային համատեքստ
Այս ենթաբաժնի բովանդակությունը դեռ չկա։
Քայլ 3. Կշռադատում10 րոպե
Հայկական համատեքստ
Կիրառվող մեթոդը՝
«Սենսորային համեմատական մատրից» և Ձևավորող գնահատում՝ «Կարծրատիպի կոտրում / Միֆերի դետեկտիվներ»։
1. Դասարանական համեմատական մատրից՝
• Ճաշակելիքի վերլուծիչ: Ընկալիչներ՝ Լեզվի պտկիկների համային բողբոջներ (քիմիական, լուծված նյութեր) | Հաղորդող ուղի՝ Լեզվի զգայական նյարդեր | Կենտրոնական բաժին՝ Քունքային բլթի ներսի երես (համի գոտի):
• Հոտառության վերլուծիչ: Ընկալիչներ՝ Քթի խոռոչի վերին լորձաթաղանթի մազակազմ բջիջներ (քիմիական, գազային նյութեր) | Հաղորդող ուղի՝ Հոտառական նյարդ, կոճղեզ | Կենտրոնական բաժին՝ Քունքային բլթի ներսի մակերես:
• Շոշափելիքի վերլուծիչ: Ընկալիչներ՝ Մաշկի մեխանա-, ջերմա- և ցավազգաց ընկալիչներ (մատներ, շուրթեր) | Հաղորդող ուղի՝ Զգայական նյարդեր, ողնուղեղ, տեսաթումբ | Կենտրոնական բաժին՝ Գագաթային բիլթ (մաշկամկանային զգայության գոտի):
Միջազգային համատեքստ
Այս ենթաբաժնի բովանդակությունը դեռ չկա։
Դասի ավարտ5 րոպե
Ամփոփում
Կիրառվող մեթոդը՝
Պատկերավոր մտքի քարտեզ, «Սենսորային 3-2-1», «Տասը տարի անց» և Տարբերակված տնային առաջադրանք։
1. Պատկերավոր մտքի քարտեզ (Mind Map)՝
Կենտրոնական բուն՝ «ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԵՎ ՄԱՇԿԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾԻՉՆԵՐ»:
├── Ճաշակելիք (Լեզու -> Պտկիկներ/բողբոջներ -> Լուծված քիմիական նյութեր -> Քունքային կեղև [համ])
├── Հոտառություն (Քթի խոռոչ -> Մազակազմ բջիջներ -> Գազային նյութեր -> Քունքային կեղև [բույր])
├── Շոշափելիք (Մաշկ -> Հպում, ճնշում, ջերմություն, ցավ -> Գագաթային կեղև [տակտիլ զգայություն])
└── Սինթեզ և հիգիենա (Բրայլի համակարգ, համի և հոտի միասնություն, ընկալիչների պաշտպանություն):
2. Ռեֆլեքսիա և անդրադարձ («Սենսորային 3-2-1»)՝
• 3 կարևորագույն փաստ, որ իմացա քիմիական և մաշկային ընկալիչների մասին:
• 2 երևույթ, որոնք զարմացրին ինձ (հոտառության կապը համի հետ, Բրայլի գրեր):
• 1 հարց, որը դեռ ցանկանում եմ պարզել սենսորային համակարգերի վերաբերյալ:
«Տասը տարի անց» հարցադրում՝
Ինչպե՞ս կարող են մաշկի ընկալիչների և նյարդային կեղևի փոխազդեցության այսօրվա գիտելիքները ձեզ օգնել 10 տարի անց, եթե դուք աշխատեք բժշկության, ռոբոտաշինության (բիոնիկ զգայուն պրոթեզներ) կամ սննդի արդյունաբերության ոլորտում:
Ձևավորող գնահատում
Աշակերտներին հանձնարարվում է գրավոր հերքել տարածված սխալ կարծրատիպը՝ բերելով 2 գիտական հիմնավորում.
«ՄԻՖ. Ուտելիքի համը զգում է բացառապես լեզուն, իսկ մաշկը պարզապես անզգա պաշտպանիչ կաշի է, որը մարմնի բոլոր տեղերում ունի նույն զգայունությունը»:
Գիտական հերքում:
1) Լեզուն ընկալում է միայն 4 հիմնական համային որակներ (քաղցր, աղի, թթու, դառը), իսկ սննդի բազմազան համային փունջը ձևավորվում է հոտառական մոլեկուլների միաժամանակյա ընկալմամբ: Առանց հոտառության համի ընկալումը աղքատանում է 80%-ով:
2) Մաշկը բարձրագույն սենսորային օրգան է. ընկալիչների խտությունը խիստ անհամաչափ է: Մատների ծայրերին և շուրթերին կան հազարավոր հպման ընկալիչներ 1 քառակուսի սմ-ի վրա (ինչը թույլ է տալիս կարդալ Բրայլի գրքեր), մինչդեռ մեջքին դրանց թիվը տասնյակ անգամներով պակաս է:
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ:
Մարդու զգայարանները երբեք մեկուսացված չեն գործում. մեր գլխուղեղը նման է սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժորի, որը միավորում է լեզվի քիմիան, քթի բույրերը և մատների տակտիլ զգացողությունը՝ ստեղծելով աշխարհի միասնական, կենդանի և անվտանգ պատկերը:
Ուսուցիչ-աշակերտ երկխոսություն՝
Ուսուցիչ. Ինչո՞ւ տաք թեյը կամ սառույցը լեզվի վրա կարող են աղավաղել համի ընկալումը:
Աշակերտ. Որովհետև լեզվի վրա կան նաև ջերմազգաց և ցավազգաց ընկալիչներ, որոնք չափազանց բարձր կամ ցածր ջերմաստիճանում ճնշում են համային բողբոջների աշխատանքը:
Ուսուցիչ. Հիանալի է: Դա վերլուծիչների փոխազդեցության և պաշտպանական արձագանքի վառ օրինակ է:
Տնային աշխատանք
Թեմա՝ «Ճաշակելիքի, հոտառության և շոշափելիքի վերլուծիչներ» (էջ 46-48):
• Մակարդակ Ա. Կարդալ թեման, տետրում գծել լեզվի 4 հիմնական համային գոտիների սխեման և պատասխանել էջ 48-ի 1-4-րդ հարցերին:
• Մակարդակ Բ. Կատարել տնային հետազոտական փորձ. փորձարկել փակ քթով խնձորի կամ սոխի համի ընկալումը ընտանիքի անդամների հետ, նկարագրել զգացողությունները և գրել կարճ հաշվետվություն՝ հիմնավորելով հոտառական ու ճաշակելիքի վերլուծիչների փոխհամաձայնեցված աշխատանքը: